SYEIKH DAUD AL-FATHANI: ULAMA BESAR NUSANTARA YANG MENERANGI ALAM MELAYU
Dalam sejarah perkembangan Islam di Alam Melayu, nama Syeikh Daud bin Abdullah al-Fathani berdiri sebagai salah seorang tokoh ulama paling besar dan berpengaruh. Beliau bukan sekadar seorang faqih dalam mazhab Syafi‘i, bahkan juga seorang pendidik ummah, ahli tasawuf, penulis prolifik dan pejuang ilmu yang meninggalkan kesan mendalam kepada dunia Melayu Islam hingga ke hari ini.
Kitab-kitab beliau masih diajar di pondok, masjid dan surau di Malaysia, Patani, Indonesia, Brunei bahkan di Tanah Suci. Ramai mengenali beliau dengan panggilan Tok Syeikh Daud Patani, seorang ulama rabbani yang hidupnya dihabiskan demi agama Allah SWT.
✿ Keturunan Mulia dan Latar Belakang
Nama penuh beliau ialah al-‘Alim al-‘Allamah al-‘Arif ar-Rabbani Syeikh Wan Daud bin Syeikh Wan Abdullah bin Syeikh Wan Idris al-Fathani. Beliau berasal dari Kampung Parit Marhum, Kerisek, Patani.
Kota Kerisek sendiri mempunyai sejarah besar dalam perkembangan Islam Nusantara kerana dikatakan pernah menjadi tempat persinggahan Maulana Malik Ibrahim, salah seorang Wali Songo sebelum beliau berdakwah di Jawa.
Syeikh Daud juga disebut sebagai keturunan Faqih Ali, seorang tokoh alim yang berasal daripada keturunan Bugis dan berhijrah ke Patani pada abad ke-17. Keluarga beliau terkenal sebagai keluarga ulama dan pendidik agama.
Ayah dan datuk beliau merupakan ulama besar di Patani. Maka tidak hairanlah sejak kecil beliau dibesarkan dalam suasana ilmu, ibadah dan tarbiyah Islam.
✿ Didikan Awal yang Sangat Tegas
Tradisi pendidikan Islam di Patani pada zaman itu sangat kuat. Kanak-kanak sejak kecil sudah diajar mengenal Allah, menghafal ilmu tauhid, mempelajari nahu dan sharaf serta asas-asas agama.
Syeikh Daud al-Fathani melalui semua proses pendidikan tradisional tersebut. Beliau mula berguru dengan ahli keluarganya sendiri, termasuk bapa saudaranya Syeikh Shafiyuddin.
Kemudian beliau meneruskan pengajian ke Aceh, pusat keilmuan Islam yang sangat terkenal ketika itu. Antara gurunya di sana ialah Syeikh Muhammad Zain al-Asyi.
Namun perjalanan ilmu beliau tidak berhenti di situ.
Beliau kemudian berangkat ke Makkah dan Madinah, lalu menghabiskan puluhan tahun mendalami ilmu agama di Tanah Suci. Diriwayatkan beliau belajar selama sekitar 30 tahun di Makkah dan 5 tahun di Madinah.
Tempoh pengajian yang begitu panjang menjadikan beliau dikenali dengan gelaran:
“al-‘Alim al-‘Allamah al-‘Arif ar-Rabbani”
iaitu ulama yang sangat luas ilmunya, mendalam makrifatnya dan tinggi kedudukannya di sisi Allah.
✿ Berguru Dengan Ulama Besar Dunia Islam
Antara guru beliau ialah ulama Nusantara dan ulama Arab yang masyhur pada zaman tersebut.
Antara guru Nusantara beliau:
• Syeikh Abdus Samad al-Falimbani
• Syeikh Muhammad Arsyad al-Banjari
• Syeikh Muhammad Nafis al-Banjari
• Syeikh Muhammad Salih al-Fatani
Antara guru Arab beliau:
• Syeikh Muhammad al-Samman al-Madani
• Syeikh Abdullah al-Syarqawi
• Syeikh Ibrahim al-Zamzami
Ini menunjukkan bahawa keilmuan beliau bukan terbina secara sempit, tetapi melalui rangkaian ulama besar dunia Islam.
✿ Pejuang Ilmu dan Jihad
Setelah menuntut ilmu sekian lama, beliau pulang ke Patani untuk berdakwah dan menyebarkan ilmu agama kepada masyarakat.
Namun pada ketika itu Patani sedang bergolak akibat peperangan dengan Siam. Diriwayatkan beliau turut terlibat dalam perjuangan mempertahankan umat Islam.
Apabila keadaan semakin genting, beliau kembali ke Makkah bersama sebahagian pelarian Patani. Di sana beliau dilantik sebagai Ketua Syeikh Haji bagi orang Melayu — suatu kedudukan yang sangat dihormati pada zaman tersebut.
Di Masjidil Haram beliau mengajar ilmu agama kepada penuntut dari seluruh Alam Melayu.
Daripada majlis ilmu beliau lahirlah ramai ulama besar Nusantara.
✿ Melahirkan Generasi Ulama Nusantara
Kehadiran Syeikh Daud di Makkah menjadikan kota suci itu sebagai pusat pengajian orang Melayu.
Ramai pelajar dari Patani, Kelantan, Terengganu, Aceh, Banjar, Riau dan Minangkabau datang berguru dengan beliau.
Antara murid terkenal beliau:
• Syeikh Ahmad Khatib Sambas
• Tok Pulau Manis
• Raja Ali Haji
• Syeikh Wan Musa al-Fathani
• Syeikh Abdul Samad Pulai Chondong
Melalui murid-murid inilah pemikiran dan manhaj Ahli Sunnah wal Jamaah tersebar luas di Nusantara.
✿ Ulama Penulis yang Sangat Produktif
Syeikh Daud al-Fathani terkenal sebagai salah seorang penulis kitab Jawi paling prolifik dalam sejarah Melayu Islam.
Beliau menulis dalam pelbagai bidang:
• Aqidah
• Fiqh
• Tasawuf
• Akhlak
• Hadith
• Munakahat
• Muamalat
• Zikir dan tarekat
Antara kitab beliau yang paling terkenal:
• Munyatul Musalli
• Furuu‘ al-Masa’il
• Sullamul Mubtadi
• Fat-hul Mannan
• Bughyatut Thullab
• al-Durr al-Thamin
• Kifayatul Muhtaj
Kitab-kitab ini menjadi rujukan utama di pondok-pondok Melayu selama ratusan tahun.
✿ Penegasan Tentang Ikhlas Menuntut Ilmu
Syeikh Daud sangat menekankan adab dan keikhlasan dalam menuntut ilmu.
Beliau menulis bahawa ilmu agama wajib dipelajari supaya seseorang dapat membetulkan aqidah dan ibadahnya.
Beliau juga mengingatkan bahaya menuntut ilmu kerana dunia, kemegahan dan pujian manusia.
Kata beliau dalam Bughyatut Thullab:
“Maka jika ada qasadnya akan dunia seperti harta atau kebesaran atau kemegahan atau masyhur… maka iaitu dicela.”
Ini menunjukkan bahawa para ulama salaf Nusantara bukan hanya mengajar hukum-hakam, tetapi juga mendidik hati dan membersihkan jiwa.
✿ Manhaj Aqidah dan Tasawuf
Syeikh Daud al-Fathani merupakan ulama Ahli Sunnah wal Jamaah yang berpegang dengan aqidah Asya‘irah dan tasawuf Sunni.
Beliau menulis kitab aqidah seperti:
• Sifat Dua Puluh
• al-Durr al-Thamin
• Muqaddimat al-Kubra
Dalam bidang tasawuf pula beliau menulis tentang zikir, adab suluk dan tarekat seperti:
• Dhiya’ al-Murid
• Risalah Syathariyah wa Sammaniyah
Tasawuf yang beliau bawa ialah tasawuf yang terikat dengan syariat, bukan tasawuf yang liar tanpa ilmu.
✿ Pendidikan Islam Sebagai Keutamaan
Menurut beliau, pendidikan agama mesti didahulukan sebelum ilmu dunia.
Beliau menegaskan bahawa seseorang masih dianggap jahil jika tidak memahami asas agama walaupun memiliki pengetahuan dunia yang luas.
Pandangan ini sangat penting untuk direnungkan hari ini.
Kita hidup di zaman manusia mengejar sijil dan kerjaya, tetapi ramai tidak memahami asas aqidah, solat, halal haram dan adab kehidupan Islam.
✿ Wafatnya Sang Ulama
Syeikh Daud al-Fathani wafat di Taif sekitar tahun 1265 Hijrah menurut sebahagian catatan.
Beliau dimakamkan berhampiran maqam Saidina Abdullah bin Abbas RA, sepupu Rasulullah SAW dan tokoh besar tafsir umat Islam.
Walaupun jasad beliau telah lama pergi, ilmu dan jasa beliau terus hidup hingga hari ini.
✿ Penutup: Warisan yang Tidak Pernah Padam
Syeikh Daud al-Fathani ialah lambang kegemilangan tradisi ilmu Islam Nusantara.
Beliau membuktikan bahawa ulama Melayu suatu ketika dahulu bukan sekadar belajar agama, bahkan mampu menjadi tokoh besar dunia Islam yang dihormati di Makkah dan Madinah.
Mereka menguasai aqidah, fiqh, tasawuf, bahasa Arab, dakwah dan penulisan.
Mereka mendidik umat dengan ilmu, adab dan kasih sayang.
Hari ini, apabila kita membaca kitab-kitab Jawi peninggalan ulama seperti Syeikh Daud al-Fathani, sebenarnya kita sedang menyambung sanad ilmu yang bersambung kepada para ulama besar hingga kepada Rasulullah SAW.
Semoga Allah SWT merahmati Syeikh Daud al-Fathani, mengangkat darjat beliau bersama para ulama solehin dan menjadikan kita termasuk dalam kalangan pencinta ilmu dan pewaris perjuangan mereka. Aamiin.
Sumber dari Rahmat Rahman
0 comments:
Catat Ulasan